Gözaltına alınan kişinin hakları, ceza muhakemesi sürecinde kişinin özgürlüğünü, savunma hakkını ve insan onurunu korumak amacıyla kanunlarla güvence altına alınmıştır. Gözaltı, kişinin suç işlediği şüphesiyle özgürlüğünün geçici olarak kısıtlanmasıdır. Ancak gözaltına alınan kişi, bu süreçte hukuki haklarından mahrum bırakılmaz.
Peki, gözaltına alınan kişinin hakları nelerdir? Gözaltı süresi ne kadardır? Gözaltına alınan kişi avukatıyla görüşebilir mi? Gözaltı kararı nasıl kaldırılır?
Bu yazımızda, 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu (CMK) kapsamında gözaltı sürecini, gözaltına alınan kişinin haklarını ve hukuka aykırı gözaltı işlemlerine karşı başvurulabilecek yolları ayrıntılı olarak ele alıyoruz.
Gözaltı Nedir?
Gözaltı, suç işlediği şüphesini gösteren somut delillerin bulunması ve soruşturma bakımından gerekli olması hâlinde, yakalanan kişinin Cumhuriyet savcısının kararıyla belirli bir süre özgürlüğünden yoksun bırakılmasıdır.
Gözaltı tedbiri, 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 91. maddesinde düzenlenmiştir.
Gözaltı işlemi, kişinin suçlu olduğu anlamına gelmez. Kişi, hakkında kesinleşmiş bir mahkûmiyet kararı bulunmadığı sürece masumiyet karinesinden yararlanır.
Gözaltı ile tutuklama birbirinden farklı hukuki tedbirlerdir:
- Gözaltı: Soruşturma aşamasında uygulanan geçici bir özgürlük kısıtlamasıdır.
- Tutuklama: Hâkim veya mahkeme tarafından verilen, belirli şartlara bağlı bir koruma tedbiridir.
- Yakalama: Kişinin özgürlüğünün kanunda öngörülen şartlarla geçici olarak kısıtlanarak yetkili makamlara götürülmesini sağlayan işlemdir.
Gözaltına Alma Şartları Nelerdir?
Bir kişinin gözaltına alınabilmesi için kanuni şartların birlikte değerlendirilmesi gerekir.
CMK m. 91 uyarınca gözaltı kararı verilebilmesi için temel olarak:
- Kişinin suç işlediğine ilişkin şüpheyi gösteren somut deliller bulunmalıdır.
- Gözaltı tedbiri soruşturma bakımından zorunlu olmalıdır.
- Kişi, kanuni şartlara uygun şekilde yakalanmış olmalıdır.
- Gözaltı işlemi yetkili makam tarafından gerçekleştirilmelidir.
Gözaltı, keyfi olarak uygulanabilecek bir tedbir değildir. Soruşturma bakımından gerekli olmadığı hâlde kişinin özgürlüğünün kısıtlanması hukuka aykırılık oluşturabilir.
Gözaltı Kararını Kim Verir?
Kural olarak gözaltı kararı Cumhuriyet savcısı tarafından verilir.
Kolluk görevlileri, kanunda belirtilen şartlar çerçevesinde kişiyi yakalayabilir. Ancak gözaltına alma işlemi, CMK’da öngörülen yetki ve usullere uygun olarak yürütülmelidir.
Bazı özel suçüstü ve toplumsal olay durumlarında, CMK m. 91/4 kapsamında kolluk amirlerine de belirli sürelerle gözaltı kararı verme yetkisi tanınmıştır.
Bu istisnai yetki, yalnızca kanunda belirtilen suçlar ve koşullar bakımından kullanılabilir.
Gözaltı Süresi Ne Kadardır?
Gözaltı süresi, gözaltına alınan kişilerin ve yakınlarının en çok merak ettiği konulardan biridir.
CMK m. 91/1 uyarınca, yakalama yerine en yakın hâkim veya mahkemeye gönderilmek için zorunlu süre hariç olmak üzere, gözaltı süresi yakalama anından itibaren 24 saati geçemez.
Hâkim veya mahkemeye gönderilmek için zorunlu süre ise 12 saati aşamaz.
Ancak toplu olarak işlenen suçlarda, kanunda belirtilen şartların bulunması hâlinde gözaltı süresi uzatılabilir.
Toplu Suçlarda Gözaltı Süresi
Toplu olarak işlenen suçlarda;
- Delillerin toplanmasındaki güçlük,
- Şüpheli sayısının çokluğu,
gibi nedenlerle Cumhuriyet savcısı gözaltı süresini yazılı olarak uzatabilir.
Uzatma kararı, her defasında bir günü geçmemek üzere üç gün süreyle verilebilir.
Bu durumda gözaltı süresi, kanuni şartların gerçekleşmesi hâlinde toplam dört güne kadar çıkabilir.
Gözaltı süresinin uzatılması kararı gözaltına alınan kişiye derhâl tebliğ edilmelidir.
Önemli: Gözaltı süresinin uzatılması otomatik bir işlem değildir. Kanuni koşulların bulunması ve yetkili makam tarafından usulüne uygun karar verilmesi gerekir.
Gözaltına Alınan Kişinin Hakları Nelerdir?
Gözaltına alınan kişi, ceza muhakemesi sürecinde çeşitli temel haklara sahiptir.
Bu haklar, Anayasa, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ve Ceza Muhakemesi Kanunu kapsamında güvence altına alınmıştır.
1. Avukat İsteme ve Avukatla Görüşme Hakkı
Gözaltına alınan kişinin en önemli haklarından biri avukat yardımından yararlanma hakkıdır.
CMK m. 149 uyarınca şüpheli, soruşturmanın her aşamasında bir veya birden fazla müdafiin hukuki yardımından yararlanabilir.
Gözaltına alınan kişi:
- Kendi seçtiği avukatı görevlendirebilir.
- Avukatıyla görüşebilir.
- İfade alma sırasında avukatının hazır bulunmasını isteyebilir.
- Avukatından hukuki yardım alabilir.
Avukatın şüpheliyle görüşme, ifade alma sırasında yanında bulunma ve hukuki yardımda bulunma hakkı engellenemez veya kısıtlanamaz.
Kişinin avukat tutabilecek durumda olmadığını belirtmesi ve avukat yardımından yararlanmak istemesi hâlinde baro tarafından müdafi görevlendirilmesi mümkündür.
Kanunda belirtilen zorunlu müdafilik hâllerinde ise kişinin talebi aranmaksızın avukat görevlendirilir.
2. Susma Hakkı
Gözaltına alınan kişi, kendisine yöneltilen suçlamalar hakkında açıklama yapmama hakkına sahiptir.
Bu hak, CMK m. 147 kapsamında düzenlenmiştir.
Şüpheliye, yüklenen suç hakkında açıklamada bulunmamasının kanuni hakkı olduğu bildirilmelidir.
Susma hakkı, kişinin kendisini suçlayıcı beyanda bulunmaya zorlanamamasının bir sonucudur.
Ancak susma hakkı, kimlik bilgilerine ilişkin soruları cevaplamama hakkı anlamına gelmez. Şüpheli, kimliğine ilişkin soruları doğru olarak cevaplandırmakla yükümlüdür.
3. Yakınlarına Haber Verilmesini İsteme Hakkı
Gözaltına alınan kişinin yakalandığı, belirli koşullar çerçevesinde yakınlarına bildirilir.
CMK m. 95 ve m. 147 kapsamında, yakalanan kişinin yakınlarından istediğine yakalandığı derhâl bildirilmelidir.
Bu bildirim, kişinin nerede bulunduğunun ve gözaltına alındığının yakınları tarafından öğrenilmesini sağlar.
Yakınlara haber verilmesi, kişinin savunma hakkı ve güvenliği bakımından önemli bir güvencedir.
4. Sağlık Kontrolünden Geçme Hakkı
Gözaltına alınan kişinin sağlık durumunun değerlendirilmesi gerekir.
Yakalama, Gözaltına Alma ve İfade Alma Yönetmeliği kapsamında, kişinin sağlık kontrolünden geçirilmesi gereken durumlar düzenlenmiştir.
Gözaltına alınan kişi:
- Sağlık durumunun değerlendirilmesini isteyebilir.
- Yaralanma veya sağlık sorunu bulunması hâlinde tıbbi yardım talep edebilir.
- Gözaltı sırasında meydana gelen kötü muamele veya yaralanmaların sağlık raporuyla tespit edilmesini isteyebilir.
Sağlık kontrolü, kişinin fiziksel bütünlüğünün korunması ve gözaltı sürecinin hukuka uygun yürütülmesi bakımından önem taşır.
5. Lehe Delillerin Toplanmasını İsteme Hakkı
Gözaltına alınan kişi yalnızca aleyhine olan delillerin değil, lehine olan delillerin de toplanmasını isteyebilir.
CMK m. 147 uyarınca şüpheliye, şüpheden kurtulması için somut delillerin toplanmasını isteyebileceği hatırlatılmalıdır.
Örneğin:
- Olay anında başka bir yerde bulunduğunu gösteren kamera kayıtları,
- Telefon konum kayıtları,
- Tanık beyanları,
- Mesajlaşmalar,
- Diğer somut belgeler,
şüphelinin lehine delil niteliği taşıyabilir.
Bu nedenle gözaltına alınan kişinin savunmasını destekleyen delillerin zamanında bildirilmesi önemlidir.
6. Kötü Muameleye Karşı Korunma Hakkı
Gözaltına alınan kişiye işkence, kötü muamele, tehdit veya hukuka aykırı baskı uygulanamaz.
CMK m. 148 kapsamında şüphelinin beyanının özgür iradesine dayanması zorunludur.
Kötü davranma, işkence, ilaç verme, yorma, aldatma, cebir veya tehdit gibi yöntemlerle ifade alınması yasaktır.
Yasak yöntemlerle elde edilen ifadeler, kişi bunlara rıza göstermiş olsa dahi delil olarak değerlendirilemez.
Gözaltı sırasında kötü muameleye maruz kalan kişi, bu durumu avukatına bildirmeli ve gerekli hukuki başvuruların yapılmasını sağlamalıdır.
Gözaltı Süreci Nasıl İşler?
Gözaltı süreci genel olarak yakalama, gözaltı kararı, ifade alma ve Cumhuriyet savcısının değerlendirmesi aşamalarından oluşur.
1. Yakalama İşlemi
Gözaltı süreci çoğunlukla yakalama işlemiyle başlar.
Kişi, kanunda belirtilen şartların bulunması hâlinde kolluk görevlileri tarafından yakalanabilir.
Yakalama sırasında kişiye yakalama nedeni açıklanmalı ve kanuni hakları bildirilmelidir.
Yakalama işleminin hukuka uygun olması, sonraki süreçlerin de hukuki geçerliliği bakımından önemlidir.
2. Gözaltına Alma Kararının Verilmesi
Yakalanan kişi Cumhuriyet savcısının talimatıyla serbest bırakılmazsa, soruşturmanın tamamlanması için gözaltına alınabilir.
Gözaltı kararı verilebilmesi için soruşturma bakımından zorunluluk bulunmalıdır.
Gözaltı tedbirinin devamı da kanuni koşullara bağlıdır.
3. Sağlık Kontrolü ve Kayıt İşlemleri
Gözaltına alınan kişinin gerekli sağlık kontrolleri gerçekleştirilir.
Kişinin kimlik bilgileri, yakalama nedeni ve gözaltı işlemlerine ilişkin kayıtlar oluşturulur.
Bu aşamada kişinin sağlık durumuna ilişkin şikâyetlerini bildirmesi ve gerekli tıbbi yardımın sağlanmasını istemesi mümkündür.
4. Kollukta İfade Alma
Gözaltına alınan kişinin ifadesi kolluk görevlileri tarafından alınabilir.
İfade alma sırasında CMK m. 147’de düzenlenen hakların kişiye hatırlatılması gerekir.
İfade sırasında:
- Kişinin kimliği belirlenir.
- Kendisine yüklenen suç anlatılır.
- Avukat yardımından yararlanma hakkı bildirilir.
- Susma hakkı hatırlatılır.
- Lehe delillerin toplanmasını isteme imkânı tanınır.
İfade işlemi tutanağa bağlanır.
Şüpheli, ifade tutanağını imzalamadan önce dikkatlice okumalı; gerçeğe aykırı veya eksik olduğunu düşündüğü hususları belirtmelidir.
5. Cumhuriyet Savcısının Değerlendirmesi
Gözaltı işlemleri tamamlandığında kişi Cumhuriyet savcısının değerlendirmesine sunulur.
Savcı, soruşturma dosyasını ve elde edilen delilleri değerlendirerek şu kararlardan birini verebilir:
- Şüphelinin serbest bırakılması,
- Şüphelinin tutuklama talebiyle sulh ceza hâkimliğine sevk edilmesi,
- Kanuni koşulların bulunması hâlinde adli kontrol talebiyle hâkimliğe sevk edilmesi.
Gözaltına alınan kişinin serbest bırakılması için mutlaka hâkim kararı verilmesi gerekmez. Cumhuriyet savcısı da kanuni koşullar çerçevesinde serbest bırakma kararı verebilir.
6. Sulh Ceza Hâkimliğine Sevk
Cumhuriyet savcısı, şüphelinin tutuklanmasını gerekli görürse kişiyi tutuklama talebiyle sulh ceza hâkimliğine sevk edebilir.
Hâkim, şüpheliyi ve müdafiini dinleyerek dosya kapsamında değerlendirme yapar.
Hâkim tarafından:
- Tutuklama,
- Adli kontrol,
- Serbest bırakma,
kararlarından biri verilebilir.
Tutuklama kararı verilebilmesi için CMK m. 100 kapsamında kuvvetli suç şüphesini gösteren somut delillerin ve bir tutuklama nedeninin bulunması gerekir.
Gözaltı Kararına İtiraz Edilebilir mi?
Gözaltı işleminin hukuka aykırı olduğu düşünülüyorsa, CMK m. 91/5 kapsamında gözaltı kararına karşı başvuru yapılabilir.
Yakalanan kişi, müdafii, kanuni temsilcisi, eşi veya birinci ya da ikinci derece kan hısımları, gözaltı işlemine karşı sulh ceza hâkimliğine başvurabilir.
Başvuru üzerine hâkim, gözaltı işleminin hukuka uygun olup olmadığını değerlendirir.
Hâkim, hukuka aykırılık tespit ederse kişinin derhâl serbest bırakılmasına karar verebilir.
Gözaltı kararına itiraz, özellikle şu durumlarda önem taşır:
- Gözaltı için gerekli somut delillerin bulunmaması,
- Gözaltı tedbirinin soruşturma bakımından zorunlu olmaması,
- Gözaltı süresinin aşılması,
- Usule aykırı yakalama veya gözaltı işlemleri,
- Kişinin sağlık durumunun gözaltına uygun olmaması.
Hukuka Aykırı Gözaltı Nedeniyle Tazminat Talep Edilebilir mi?
Hukuka aykırı gözaltı veya kanunda belirtilen diğer koruma tedbirleri nedeniyle kişilerin maddi ve manevi zararları ortaya çıkabilir.
CMK m. 141 ve devamı maddelerinde, belirli şartlarla koruma tedbirleri nedeniyle tazminat talep edilmesine ilişkin hükümler düzenlenmiştir.
Örneğin, kanuni koşulların gerçekleşmesi hâlinde:
- Kanuna uygun şekilde yakalanmadığı veya tutuklanmadığı hâlde özgürlüğü kısıtlanan,
- Kanuni gözaltı süresi içinde hâkim önüne çıkarılmayan,
- Kanuni hakları hatırlatılmayan,
- Hakkında kovuşturmaya yer olmadığına veya beraatine karar verilen ve kanunda belirtilen diğer şartları taşıyan,
kişiler tazminat talebinde bulunabilir.
Ancak her gözaltı işlemi otomatik olarak tazminat hakkı doğurmaz. Tazminat talebinin kabulü, somut olayın koşullarına ve CMK m. 141’deki şartların gerçekleşmesine bağlıdır.
Gözaltına Alınan Kişinin Yakınları Ne Yapmalıdır?
Bir yakınınızın gözaltına alındığını öğrendiğinizde, sürecin hukuka uygun şekilde yürütülmesi için bazı adımlar atabilirsiniz.
Öncelikle kişinin nerede gözaltında bulunduğunu öğrenmeye çalışın.
Ardından:
- Gözaltı nedenini ve işlemin hangi makam tarafından yürütüldüğünü öğrenin.
- Kişinin avukatıyla görüşmesini sağlayın.
- Kişinin sağlık durumuna ilişkin şikâyetleri varsa bunların bildirilmesini sağlayın.
- Kişinin lehine olabilecek delilleri ve tanıkları belirleyin.
- Gözaltı süresinin ve usul işlemlerinin hukuka uygun yürütülüp yürütülmediğini takip edin.
Gözaltı sürecinde zamanında hukuki yardım alınması, kişinin haklarının korunması ve savunmasının etkin şekilde hazırlanması bakımından önemlidir.
Sıkça Sorulan Sorular
Gözaltına alınan kişi kaç saat içinde serbest bırakılır?
Kural olarak gözaltı süresi 24 saati geçemez. Toplu suçlarda kanuni koşulların bulunması hâlinde süre uzatılabilir. Ayrıca hâkim veya mahkemeye gönderilmek için zorunlu süre, kanunda belirtilen sınırlar içinde değerlendirilir.
Gözaltına alınan kişi avukatıyla görüşebilir mi?
Evet. Gözaltına alınan kişi avukatıyla görüşme ve ifade alma sırasında avukat yardımından yararlanma hakkına sahiptir. Bu hak, kanuni istisnalar dışında engellenemez veya kısıtlanamaz.
Gözaltına alınan kişi ifade vermek zorunda mıdır?
Hayır. Şüpheli, kendisine yüklenen suç hakkında açıklama yapmama hakkına sahiptir. Ancak kimlik bilgilerine ilişkin soruları doğru cevaplandırmakla yükümlüdür.
Gözaltına alınan kişi tutuklanır mı?
Gözaltına alınmak, tutuklanmak anlamına gelmez. Tutuklama kararı ancak yetkili hâkim veya mahkeme tarafından ve kanuni şartların gerçekleşmesi hâlinde verilebilir.
Gözaltı kararı kaldırılabilir mi?
Evet. Cumhuriyet savcısı, gözaltı işlemleri tamamlandığında kişiyi serbest bırakabilir. Ayrıca hukuka aykırı gözaltı kararına karşı sulh ceza hâkimliğine başvurulabilir.
Gözaltına alınan kişinin ailesine haber verilir mi?
Kanuni koşullar çerçevesinde, yakalanan kişinin yakınlarından istediğine yakalandığı derhâl bildirilmelidir.
Sonuç
Gözaltı, ceza soruşturmasının önemli aşamalarından biri olmakla birlikte, kişinin temel hak ve özgürlüklerini ortadan kaldıran sınırsız bir yetki değildir.
Gözaltına alınan kişinin avukat yardımından yararlanma, susma, yakınlarına haber verilmesini isteme, sağlık hizmetlerinden yararlanma ve lehine delillerin toplanmasını talep etme hakları bulunmaktadır.
Gözaltı sürecinin hukuka uygun yürütülmesi, kişinin savunma hakkının korunması ve olası hak ihlallerinin önlenmesi açısından büyük önem taşır.
Gözaltı işlemiyle karşılaşılması hâlinde, sürecin başından itibaren ceza hukuku alanında çalışan bir avukattan hukuki destek alınması önerilir.
Vensa Hukuk, ceza soruşturmaları ve ceza muhakemesi süreçlerinde kişilerin haklarının korunmasına yönelik hukuki danışmanlık ve avukatlık hizmetleri sunmaktadır.
Bu makale genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Somut olayın özelliklerine göre hukuki değerlendirme değişebilir.
